Katar, nieżyt nosa i zatok

Katar, nieżyt nosa i zatok – objawy, diagnostyka, różnicowanie i leczenie

1. Wprowadzenie

Katar, uczucie zatkanego nosa, kichanie, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła, ból lub uczucie rozpierania twarzy oraz zaburzenia węchu należą do jednych z najczęstszych objawów chorób górnych dróg oddechowych.

Choć często traktowane są jako jedna dolegliwość, mogą być wynikiem zupełnie różnych procesów:

• wirusowej infekcji górnych dróg oddechowych,
• alergicznego nieżytu nosa,
• niealergicznego nieżytu nosa,
• ostrego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok,
• ostrego bakteryjnego zapalenia zatok,
• przewlekłego zapalenia zatok przynosowych,
• przewlekłego zapalenia zatok z polipami nosa,
• przerostu małżowin nosowych,
• skrzywienia przegrody nosa,
• polekowego nieżytu nosa,
• zapalenia nosa związanego z czynnikami drażniącymi,
• chorób zębów i zatok szczękowych,
• rzadziej chorób immunologicznych, ziarniniakowych lub nowotworowych.

EPOS 2020 podkreśla, że choroby nosa i zatok należy rozpatrywać jako część szerszego procesu zapalnego dróg oddechowych. Współistnienie nieżytu nosa, astmy i przewlekłego zapalenia zatok jest klinicznie istotne.

---

2. Nos jako element układu oddechowego

Nos nie jest wyłącznie narządem odpowiedzialnym za węch.

Pełni funkcję:

• ogrzewania powietrza,
• nawilżania,
• oczyszczania z cząstek,
• filtracji drobnoustrojów i zanieczyszczeń,
• regulacji przepływu powietrza,
• ochrony dolnych dróg oddechowych.

Błona śluzowa nosa jest pokryta nabłonkiem oddechowym i posiada rozbudowany aparat śluzowo-rzęskowy.

Rzęski przemieszczają śluz wraz z uwięzionymi cząstkami w kierunku nosogardła.

Zaburzenie tego mechanizmu może sprzyjać:

• zaleganiu wydzieliny,
• zaburzeniu wentylacji zatok,
• kolonizacji bakteryjnej,
• przewlekłemu stanowi zapalnemu.

---

3. Czym jest katar?

„Katar” jest określeniem potocznym, a nie rozpoznaniem medycznym.

Może oznaczać:

• wodnistą wydzielinę z nosa,
• śluzową wydzielinę,
• ropną wydzielinę,
• spływanie wydzieliny do gardła,
• uczucie zatkania nosa,
• zespół objawów związanych z zapaleniem błony śluzowej nosa.

Dlatego sam charakter wydzieliny nie pozwala jeszcze określić etiologii.

Wodnista wydzielina

Częsta w:

• infekcji wirusowej,
• alergicznym nieżycie nosa,
• niektórych postaciach niealergicznego nieżytu nosa.

Gęsta lub śluzowa wydzielina

Może występować w:

• infekcji wirusowej,
• zapaleniu zatok,
• przewlekłym nieżycie nosa,
• odwodnieniu.

Żółta lub zielona wydzielina

Nie oznacza automatycznie zakażenia bakteryjnego.

Zmiana koloru wydzieliny może być częścią naturalnej odpowiedzi zapalnej na infekcję wirusową.

---

4. Nieżyt nosa

Nieżyt nosa oznacza stan zapalny lub dysfunkcję błony śluzowej nosa, której mogą towarzyszyć:

• wodnisty wyciek,
• kichanie,
• świąd nosa,
• niedrożność nosa,
• zaburzenia węchu.

Można wyróżnić przede wszystkim:

1. Alergiczny nieżyt nosa

Związany z reakcją immunologiczną na alergeny.

2. Niealergiczny nieżyt nosa

Objawy występują bez potwierdzonego mechanizmu alergicznego.

3. Infekcyjny nieżyt nosa

Najczęściej związany z wirusową infekcją górnych dróg oddechowych.

4. Polekowy nieżyt nosa

Najczęściej związany z nadmiernym lub zbyt długim stosowaniem miejscowych leków obkurczających błonę śluzową.

---

5. Alergiczny nieżyt nosa

Alergiczny nieżyt nosa jest chorobą wynikającą z reakcji immunologicznej na alergeny.

Typowymi alergenami są:

• pyłki traw,
• pyłki drzew,
• pyłki chwastów,
• roztocze kurzu domowego,
• alergeny zwierząt,
• pleśnie.

Charakterystyczna jest kombinacja:

kichanie + świąd nosa + wodnisty katar + niedrożność nosa.

Często współistnieje:

• świąd oczu,
• łzawienie,
• zaczerwienienie spojówek,
• kaszel,
• uczucie spływania wydzieliny do gardła.

---

6. Sezonowy i całoroczny nieżyt nosa

Sezonowy

Objawy występują przede wszystkim w określonych porach roku.

Typowym przykładem jest alergia na pyłki traw.

Całoroczny

Objawy występują przez większą część roku.

Częstymi alergenami są:

• roztocze,
• alergeny zwierząt,
• pleśnie.

W praktyce objawy mogą być zarówno sezonowe, jak i całoroczne.

---

7. Jak rozpoznać alergiczny nieżyt nosa?

Należy zwrócić uwagę na:

• sezonowość objawów,
• związek z określonym środowiskiem,
• kontakt ze zwierzętami,
• występowanie objawów w domu lub miejscu pracy,
• świąd nosa,
• napadowe kichanie,
• łzawienie,
• współistnienie astmy,
• atopowe zapalenie skóry.

Rozpoznanie opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym, a badania alergologiczne służą potwierdzeniu uczulenia i identyfikacji istotnego alergenu.

Można wykonać:

• punktowe testy skórne,
• oznaczenie swoistych IgE we krwi.

EPOS podkreśla znaczenie potwierdzenia uczulenia przy podejrzeniu alergii, szczególnie gdy współistnieją objawy przewlekłego zapalenia nosa i zatok.

---

8. Leczenie alergicznego nieżytu nosa

Podstawowe strategie obejmują:

• ograniczenie ekspozycji na istotny alergen, jeżeli jest to wykonalne,
• glikokortykosteroidy donosowe,
• leki przeciwhistaminowe,
• płukanie nosa solą fizjologiczną,
• w wybranych przypadkach immunoterapię alergenową.

Glikokortykosteroidy donosowe są jednym z podstawowych sposobów leczenia zapalnego nieżytu nosa i znajdują zastosowanie również w przewlekłym zapaleniu zatok.

---

9. Donosowe glikokortykosteroidy

Do stosowanych substancji należą m.in.:

• mometazon,
• flutykazon,
• budezonid,
• beklometazon.

Ich działanie obejmuje ograniczenie:

• obrzęku błony śluzowej,
• nacieku zapalnego,
• produkcji wydzieliny,
• nadreaktywności błony śluzowej.

Nie działają jak typowe leki obkurczające błonę śluzową.

Ich skuteczność zależy od regularnego stosowania i prawidłowej techniki aplikacji.

---

10. Prawidłowe stosowanie sprayu donosowego

Częstym problemem jest nieprawidłowa technika.

Przy aplikacji:

1. należy delikatnie oczyścić nos,
2. głowę utrzymywać w neutralnej pozycji,
3. końcówkę skierować nieco na zewnątrz – w kierunku bocznej ściany nosa,
4. unikać kierowania strumienia bezpośrednio na przegrodę,
5. nie należy bardzo mocno wciągać powietrza podczas aplikacji.

Kierowanie aerozolu na przegrodę może zwiększać ryzyko podrażnienia i krwawień z nosa.

---

11. Leki przeciwhistaminowe

Leki przeciwhistaminowe są szczególnie przydatne w leczeniu:

• kichania,
• świądu,
• wodnistego wycieku.

Przykłady leków drugiej generacji obejmują:

• cetyryzynę,
• lewocetyryzynę,
• loratadynę,
• desloratadynę,
• feksofenadynę.

W niektórych sytuacjach stosuje się również donosowe leki przeciwhistaminowe.

Wybór preparatu powinien uwzględniać m.in. wiek, choroby współistniejące i ryzyko sedacji.

---

12. Immunoterapia alergenowa

Immunoterapia alergenowa jest leczeniem ukierunkowanym na przyczynę alergii.

Może być prowadzona:

• podskórnie – SCIT,
• podjęzykowo – SLIT.

EAACI wskazuje immunoterapię jako leczenie, które może modyfikować przebieg choroby alergicznej, a nie tylko łagodzić jej objawy.

Nie każdy pacjent z alergicznym nieżytem nosa jest jednak kandydatem do immunoterapii.

---

13. Niealergiczny nieżyt nosa

W tej grupie znajdują się różne zaburzenia, w których występują objawy nieżytu nosa bez typowego mechanizmu IgE-zależnego.

Czynniki wywołujące mogą obejmować:

• zimne powietrze,
• zmianę temperatury,
• silne zapachy,
• dym,
• zanieczyszczenia,
• ostre potrawy,
• wysiłek,
• zmiany hormonalne.

Objawem dominującym może być wodnisty wyciek lub niedrożność nosa.

---

14. Nieżyt nosa związany z lekami

Szczególnie istotny jest tzw. rhinitis medicamentosa.

Powstaje najczęściej wskutek nadmiernego stosowania miejscowych leków obkurczających błonę śluzową, np.:

• ksylometazoliny,
• oksymetazoliny.

Początkowo lek poprawia drożność nosa.

Przy długotrwałym stosowaniu może jednak dojść do:

obkurczenie → poprawa → nawrót obrzęku → ponowne użycie → coraz większa zależność od preparatu.

Powstaje błędne koło.

---

15. Leki obkurczające nos

Donosowe sympatykomimetyki mogą szybko zmniejszyć obrzęk błony śluzowej.

Nie powinny jednak być stosowane przewlekle.

Ich długotrwałe stosowanie może prowadzić do polekowego nieżytu nosa.

Dlatego w leczeniu przewlekłej niedrożności nosa należy przede wszystkim ustalić przyczynę, zamiast stale zwiększać stosowanie preparatu obkurczającego.

---

16. Zwykłe przeziębienie

Najczęstszą przyczyną ostrego kataru jest infekcja wirusowa.

Typowy przebieg obejmuje:

• katar,
• niedrożność nosa,
• kichanie,
• ból gardła,
• kaszel,
• uczucie rozbicia.

Mogą wystąpić:

• stan podgorączkowy,
• ból głowy,
• bóle mięśni.

Większość przypadków ma przebieg samoograniczający.

Antybiotyki nie leczą infekcji wirusowych.

---

17. Ostry nieżyt nosa i zatok

EPOS obejmuje ostrą chorobę nosa i zatok w ramach acute rhinosinusitis – ARS.

Może mieć charakter:

• wirusowy,
• powirusowy,
• bakteryjny.

Najczęściej rozpoczyna się jak zwykła infekcja wirusowa.

Obrzęk błony śluzowej może utrudnić prawidłową wentylację i drenaż zatok.

---

18. Ostre zapalenie zatok – objawy

Typowy zespół objawów obejmuje:

• niedrożność nosa,
• wydzielinę z nosa,
• spływanie wydzieliny do gardła,
• ból lub uczucie rozpierania twarzy,
• zaburzenia węchu.

Mogą występować:

• ból głowy,
• kaszel,
• gorączka,
• ból zębów szczęki,
• nieprzyjemny zapach z ust.

---

19. Czy kolor wydzieliny oznacza bakterię?

Nie.

Żółta lub zielona wydzielina może występować również w przebiegu infekcji wirusowej.

Samo stwierdzenie ropnej wydzieliny nie powinno być jedynym powodem rozpoczęcia antybiotyku.

Znaczenie mają:

• czas trwania,
• dynamika choroby,
• nasilenie objawów,
• pogorszenie po początkowej poprawie,
• objawy ogólne.

---

20. Kiedy podejrzewać ostre bakteryjne zapalenie zatok?

Jednym z klasycznych wzorców jest:

Objawy utrzymujące się ≥10 dni bez poprawy

lub

„Podwójne pogorszenie”

czyli:

początkowa poprawa → ponowne wyraźne pogorszenie.

Takie kryteria są wykorzystywane w wytycznych do odróżniania prawdopodobnego bakteryjnego zapalenia zatok od typowej infekcji wirusowej. AAO-HNS w aktualizacji z 2025 r. podkreśla potrzebę rozróżnienia wirusowego i bakteryjnego ostrego zapalenia zatok oraz unikania niepotrzebnej diagnostyki obrazowej.

---

21. Dlaczego nie wykonuje się rutynowo RTG zatok?

W typowym, niepowikłanym ostrym zapaleniu zatok obrazowanie nie jest zazwyczaj potrzebne.

Rozpoznanie jest przede wszystkim kliniczne.

AAO-HNS zaleca unikanie rutynowego obrazowania w przypadku ostrego zapalenia zatok, jeżeli nie ma podejrzenia powikłania lub alternatywnego rozpoznania.

---

22. Tomografia zatok

CT zatok ma większe znaczenie w:

• przewlekłym zapaleniu zatok,
• planowaniu leczenia operacyjnego,
• podejrzeniu powikłań,
• nietypowym przebiegu,
• podejrzeniu zmian anatomicznych,
• diagnostyce alternatywnego rozpoznania.

Nie powinno się wykonywać TK wyłącznie dlatego, że pacjent ma kilka dni kataru i ból twarzy.

---

23. Przewlekłe zapalenie zatok

Przewlekłe zapalenie nosa i zatok przynosowych – CRS jest chorobą utrzymującą się przewlekle.

Może przebiegać:

Bez polipów nosa

CRSsNP

lub

Z polipami nosa

CRSwNP.

Przewlekłe zapalenie zatok nie powinno być rozpoznawane wyłącznie na podstawie subiektywnych objawów.

Konieczne jest potwierdzenie obiektywnych cech zapalenia.

Może ono obejmować:

• endoskopię nosa,
• rynoskopię,
• tomografię komputerową.

Takie podejście jest również podkreślane w zaleceniach AAO-HNS.

---

24. Objawy przewlekłego zapalenia zatok

Najważniejsze są:

• przewlekła niedrożność nosa,
• wydzielina z nosa lub spływanie do gardła,
• ból/ucisk twarzy,
• zaburzenia węchu.

Może występować:

• kaszel,
• uczucie zmęczenia,
• zaburzenia snu,
• nieświeży oddech,
• obniżenie jakości życia.

---

25. Polipy nosa

Polipy nosa są miękkimi, obrzękowymi zmianami błony śluzowej.

Mogą prowadzić do:

• znacznej niedrożności nosa,
• pogorszenia węchu,
• oddychania przez usta,
• chrapania,
• przewlekłego spływania wydzieliny.

W ciężkim CRSwNP mogą mieć istotny wpływ na jakość życia.

Polipy nosa często współistnieją z chorobami zapalnymi dolnych dróg oddechowych, szczególnie z astmą.

---

26. „Jeden wspólny układ oddechowy”

Współczesna koncepcja „one airway – one disease” podkreśla wzajemne powiązanie górnych i dolnych dróg oddechowych.

Pacjent z:

• alergicznym nieżytem nosa,
• astmą,
• przewlekłym zapaleniem zatok,
• polipami nosa

może mieć wspólny mechanizm zapalny dotyczący całych dróg oddechowych.

Dlatego przewlekły kaszel u osoby z nieżytem nosa nie zawsze jest chorobą płuc.

Może być związany m.in. ze spływaniem wydzieliny i zapaleniem górnych dróg oddechowych.

---

27. Kaszel a katar

Katar może powodować kaszel przez:

• spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
• podrażnienie gardła,
• pobudzenie receptorów kaszlowych.

Jednak przewlekłego kaszlu nie należy automatycznie przypisywać „zatokom”.

Należy również rozważyć:

• astmę,
• eozynofilowe zapalenie oskrzeli,
• refluks żołądkowo-przełykowy,
• palenie tytoniu,
• ACE-I,
• przewlekłe choroby płuc.

---

28. Ból twarzy nie zawsze oznacza chore zatoki

Ból twarzy może być związany z:

• migreną,
• napięciowym bólem głowy,
• neuralgią,
• chorobami zębów,
• zaburzeniami stawu skroniowo-żuchwowego,
• zapaleniem zatok,
• innymi chorobami neurologicznymi.

Dlatego samo uczucie „ciężkiej głowy” lub bólu nad zatokami nie wystarcza do rozpoznania zapalenia zatok.

---

29. Zatoka szczękowa a zęby

Choroby zębów szczęki mogą prowadzić do jednostronnych problemów zatokowych.

Szczególnie istotne są:

• leczenie endodontyczne,
• zakażenie okołowierzchołkowe,
• ekstrakcje,
• przetoka ustno-zatokowa,
• ciała obce po zabiegach stomatologicznych.

Podejrzenie odontogennego zapalenia zatoki jest szczególnie ważne, gdy objawy są:

• jednostronne,
• przewlekłe,
• związane z nieprzyjemnym zapachem,
• oporne na standardowe leczenie.

---

30. Leczenie objawowe ostrego nieżytu nosa i zatok

W leczeniu objawowym można stosować:

• odpoczynek,
• odpowiednie nawodnienie,
• płukanie nosa solą fizjologiczną,
• leki przeciwbólowe/przeciwgorączkowe,
• w wybranych przypadkach donosowe glikokortykosteroidy.

Płukanie nosa może pomagać w usuwaniu wydzieliny i poprawie drożności.

AAO-HNS wymienia płukanie nosa solą oraz miejscowe glikokortykosteroidy jako opcje leczenia objawowego zarówno wirusowego, jak i bakteryjnego ostrego zapalenia zatok.

---

31. Antybiotyki w zapaleniu zatok

Nie każde zapalenie zatok wymaga antybiotyku.

W przypadku prawdopodobnego bakteryjnego zapalenia zatok należy uwzględnić:

• czas trwania,
• ciężkość,
• dynamikę objawów,
• choroby współistniejące,
• ryzyko powikłań.

W niepowikłanym ostrym bakteryjnym zapaleniu zatok możliwe jest w określonych sytuacjach postępowanie obserwacyjne z zapewnieniem kontroli.

AAO-HNS 2025 ponownie podkreśla rolę watchful waiting u odpowiednio wybranych dorosłych, przy zapewnieniu możliwości rozpoczęcia antybiotykoterapii w przypadku pogorszenia lub braku poprawy.

---

32. Leczenie przewlekłego zapalenia zatok

Podstawą leczenia jest kontrolowanie przewlekłego stanu zapalnego.

Najważniejsze elementy obejmują:

• płukanie nosa,
• donosowe glikokortykosteroidy,
• leczenie chorób współistniejących,
• leczenie alergii, jeżeli występuje,
• odpowiednio dobrane leczenie zabiegowe.

AAO-HNS zaleca stosowanie płukań solą oraz miejscowych glikokortykosteroidów w celu łagodzenia objawów przewlekłego zapalenia zatok.

---

33. Ogólnoustrojowe glikokortykosteroidy

Sterydy doustne mogą być stosowane w określonych sytuacjach, zwłaszcza przy ciężkim stanie zapalnym lub polipach nosa.

Nie powinny być jednak traktowane jako rutynowe rozwiązanie na każdy przewlekły katar.

EAACI podkreśla, że powtarzane lub długotrwałe kursy steroidów ogólnoustrojowych wiążą się z ryzykiem istotnych działań niepożądanych.

---

34. Leczenie operacyjne zatok

W wybranych przypadkach przewlekłego zapalenia zatok leczenie farmakologiczne jest niewystarczające.

Może być wtedy rozważana:

endoskopowa chirurgia zatok – FESS/ESS.

Celem zabiegu jest m.in.:

• przywrócenie prawidłowego drenażu,
• poprawa wentylacji zatok,
• usunięcie zmian zapalnych,
• stworzenie warunków do skuteczniejszego leczenia miejscowego.

Operacja nie jest jednak „leczeniem każdego kataru”.

Powinna być wykonywana po odpowiedniej diagnostyce i ocenie wskazań.

---

35. Leczenie biologiczne polipów nosa

U części pacjentów z ciężkim przewlekłym zapaleniem zatok z polipami nosa, szczególnie przy współistniejącej astmie i nasilonym zapaleniu typu 2, można rozważyć leczenie biologiczne.

W zależności od wskazań stosowane są leki oddziałujące na określone szlaki immunologiczne.

Terapia biologiczna jest przeznaczona dla odpowiednio wyselekcjonowanych pacjentów, zwykle z ciężką chorobą pomimo właściwego leczenia miejscowego i/lub zabiegowego.

---

36. Nieżyt nosa a astma

Alergiczny nieżyt nosa i astma często współistnieją.

U pacjenta z:

• przewlekłym katarem,
• kichaniem,
• świszczącym oddechem,
• dusznością,
• kaszlem nocnym lub wysiłkowym

należy rozważyć diagnostykę astmy.

Jest to szczególnie istotne, ponieważ leczenie choroby górnych dróg oddechowych może być częścią kompleksowego postępowania u pacjenta z chorobami całych dróg oddechowych.

---

37. Objawy sugerujące astmę

Nie należy przypisywać wszystkich objawów „zatokom”.

Na astmę mogą wskazywać:

• napadowa duszność,
• świsty,
• uczucie ucisku w klatce piersiowej,
• kaszel nasilający się w nocy,
• kaszel po wysiłku,
• zmienność objawów,
• pogorszenie po kontakcie z alergenem.

W takich przypadkach potrzebna może być diagnostyka pulmonologiczna, w tym spirometria.

---

38. Zaburzenia węchu

Zapalenie nosa i zatok może powodować:

• hiposmię – osłabienie węchu,
• anosmię – utratę węchu,
• zaburzenia jakościowe węchu.

Przyczyną może być:

• obrzęk błony śluzowej,
• blokada przepływu powietrza do okolicy węchowej,
• polipy,
• infekcja wirusowa,
• alergia,
• choroby neurologiczne.

Utrata węchu po infekcji wirusowej może utrzymywać się dłużej niż pozostałe objawy.

---

39. Płukanie nosa – jak robić to bezpiecznie?

Do płukania można wykorzystać:

• gotowe roztwory soli,
• odpowiednio przygotowany roztwór soli do irygacji.

Istotne jest używanie bezpiecznej mikrobiologicznie wody zgodnie z instrukcją urządzenia/preparatu.

Nie należy wykorzystywać przypadkowej nieprzegotowanej wody z kranu do irygacji nosa.

Po użyciu urządzenie powinno być odpowiednio umyte i wysuszone.

---

40. Kiedy potrzebna jest konsultacja laryngologiczna?

Wskazaniami mogą być:

• przewlekła niedrożność nosa,
• objawy trwające miesiącami,
• nawracające zapalenia zatok,
• jednostronna niedrożność nosa,
• jednostronna krwista wydzielina,
• zaburzenia węchu,
• podejrzenie polipów,
• nawracające krwawienia z nosa,
• niepowodzenie prawidłowego leczenia zachowawczego,
• podejrzenie anomalii anatomicznej.

---

41. Objawy alarmowe

Pilnej oceny wymagają szczególnie:

• obrzęk powiek lub okolicy oka,
• silny ból oka,
• zaburzenia widzenia,
• podwójne widzenie,
• ograniczenie ruchomości gałki ocznej,
• bardzo silny ból głowy,
• sztywność karku,
• zaburzenia świadomości,
• szybko narastający obrzęk twarzy,
• ciężki stan ogólny,
• jednostronna krwista wydzielina z nosa,
• nietypowa jednostronna masa w jamie nosa.

Powikłania oczodołowe i wewnątrzczaszkowe zapalenia zatok są rzadkie, ale potencjalnie ciężkie.

---

42. Katar a COVID-19, grypa i inne infekcje

Katar może występować w wielu infekcjach wirusowych.

Sam objaw nie pozwala wiarygodnie określić konkretnego wirusa.

W zależności od sytuacji klinicznej należy brać pod uwagę:

• rinowirusy,
• koronawirusy,
• grypę,
• RSV,
• SARS-CoV-2,
• adenowirusy,
• inne wirusy oddechowe.

Znaczenie diagnostyki zależy od:

• ciężkości choroby,
• wieku,
• chorób współistniejących,
• aktualnej sytuacji epidemiologicznej,
• możliwości zastosowania leczenia przeciwwirusowego w określonych infekcjach.

---

43. Katar u dziecka

U dzieci częste infekcje górnych dróg oddechowych są zjawiskiem powszechnym.

Należy jednak różnicować je m.in. z:

• alergicznym nieżytem nosa,
• przerostem migdałka gardłowego,
• ciałem obcym w nosie,
• przewlekłym zapaleniem zatok,
• astmą.

Jednostronny, cuchnący wyciek z nosa u dziecka

Powinien wzbudzić podejrzenie ciała obcego w nosie.

---

44. Migdałek gardłowy a niedrożność nosa

Przerost migdałka gardłowego może powodować:

• oddychanie przez usta,
• chrapanie,
• nosowanie,
• nawracające infekcje,
• zaburzenia snu,
• przewlekłą niedrożność nosa.

U dzieci z przewlekłym oddychaniem przez usta nie należy automatycznie rozpoznawać „alergii”.

Potrzebna może być ocena laryngologiczna.

---

45. Najczęstsze błędy

Błąd 1: każdy katar = antybiotyk

Większość ostrych infekcji nosa ma etiologię wirusową.

Błąd 2: zielony katar = bakteria

Kolor wydzieliny nie wystarcza do rozpoznania zakażenia bakteryjnego.

Błąd 3: każdy ból głowy = zatoki

Migrena i inne bóle głowy mogą naśladować objawy „zatokowe”.

Błąd 4: przewlekłe stosowanie ksylometazoliny

Może prowadzić do polekowego nieżytu nosa.

Błąd 5: wykonywanie TK przy każdym katarze

W typowym ostrym zapaleniu zatok bez powikłań obrazowanie nie jest rutynowo potrzebne.

Błąd 6: stosowanie antybiotyku bez oceny przebiegu choroby

Należy uwzględnić czas trwania, dynamikę i ciężkość objawów.

Błąd 7: leczenie wyłącznie nosa u pacjenta z astmą

Należy spojrzeć na cały układ oddechowy.

---

46. Tabela różnicująca

---

47. Praktyczny algorytm

Pacjent zgłasza „katar”

Krok 1 – czas trwania

Kilka dni?

→ najczęściej infekcja wirusowa lub krótkotrwały nieżyt nosa.

Tygodnie/miesiące?

→ rozważ alergię, niealergiczny nieżyt nosa, polipy, przewlekłe zapalenie zatok, przeszkodę anatomiczną.

Krok 2 – charakter objawów

Kichanie + świąd + łzawienie

→ alergiczny nieżyt nosa.

Nagły katar + ból gardła + kaszel

→ infekcja wirusowa.

Przewlekła niedrożność + zaburzenia węchu

→ CRS/polipy lub przeszkoda anatomiczna.

Krok 3 – ból twarzy i przebieg

>10 dni bez poprawy

lub

pogorszenie po początkowej poprawie

→ rozważ ostre bakteryjne zapalenie zatok.

Krok 4 – objawy alarmowe

Obrzęk oka, zaburzenia widzenia, silny ból głowy, zaburzenia neurologiczne

→ pilna diagnostyka.

---

48. Co warto zapamiętać?

Katar nie jest rozpoznaniem.

Jest objawem, który może mieć wiele przyczyn.

Kolor wydzieliny nie rozstrzyga o antybiotyku.

Najważniejsze są przebieg i cały obraz kliniczny.

Alergia daje charakterystyczną triadę:

kichanie + świąd + wodnisty katar.

Zapalenie zatok nie zawsze jest bakteryjne.

Większość ostrych epizodów rozpoczyna się jako infekcja wirusowa.

Przewlekłe zapalenie zatok wymaga obiektywnego potwierdzenia zapalenia.

Pomocne są endoskopia i odpowiednio wskazane badanie TK.

Nos i płuca są ze sobą funkcjonalnie związane.

Alergiczny nieżyt nosa i astma często współistnieją.

Przewlekłe używanie kropli obkurczających może pogorszyć problem.

Nie należy stosować ich bez ograniczeń.

Jednostronne, nietypowe objawy wymagają większej czujności.

Zwłaszcza gdy występuje krwista wydzielina, masa lub przewlekła niedrożność tylko jednej strony nosa.

---

49. Podsumowanie

Katar, nieżyt nosa i zapalenie zatok tworzą szerokie spektrum chorób obejmujących przede wszystkim błonę śluzową górnych dróg oddechowych.

Najczęstsze przyczyny to infekcje wirusowe oraz alergiczny nieżyt nosa. Właściwe różnicowanie pozwala uniknąć dwóch częstych błędów: niepotrzebnego stosowania antybiotyków oraz przeoczenia przewlekłej choroby wymagającej specjalistycznej diagnostyki.

W ostrym nieżycie nosa najważniejsze jest leczenie objawowe i obserwacja przebiegu. Podejrzenie bakteryjnego zapalenia zatok powinno opierać się na czasie trwania i dynamice objawów, a nie wyłącznie na kolorze wydzieliny.

W przewlekłym zapaleniu nosa i zatok podstawowe znaczenie mają właściwa diagnostyka, leczenie miejscowe oraz identyfikacja chorób współistniejących, takich jak alergia i astma. EPOS traktuje przewlekłe choroby nosa i zatok jako część szerszego procesu zapalnego dróg oddechowych.

W przypadku przewlekłych lub nawracających objawów, polipów, istotnych zaburzeń węchu czy jednostronnych zmian wskazana jest ocena laryngologiczna. Aktualne zalecenia AAO-HNS z 2025 r. kładą nacisk na trafne rozpoznanie, ograniczenie zbędnego obrazowania oraz dobór leczenia zgodnie z prawdopodobną przyczyną choroby.

Najważniejsze źródła

• European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps – EPOS 2020.
• American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery Foundation – Clinical Practice Guideline: Adult Sinusitis Update, 2025.
• AAO-HNSF – materiały dotyczące diagnostyki i leczenia ostrego zapalenia zatok.
• EAACI – wytyczne dotyczące immunoterapii alergenowej w alergicznym nieżycie nosa.
• EAACI – stanowisko dotyczące stosowania glikokortykosteroidów ogólnoustrojowych w chorobach nosa i zatok.